Mundarija

Ishlab chiqarish mavzusidagi 10 ta ilmiy qonunlar

Ishlab chiqarish jarayonlari bir qator ilmiy qonunlar bilan tartibga solinadi. Sanoat va operatsion muhandisligi bo’yicha amerikalik professorlar Wallace J. Hopp va Mark L. Spearman tomonidan yozilgan “Zavod Fizikasi” (Factory Physics) nomli kitobda ishlab chiqarishdagi bir nechta fundamental bog’liqliklarni aniqlab, ularni matematik jihatdan isbotlaganlar. Ishlab chiqaruvchilar ushbu berilgan qonunlar va analitik formulalar yordamida o’zlarining ishlab chiqarish tizimlarini diagnostika qilishlari va samaradorlik, tsikl vaqti, mahsulot sifati, mijozlar ehtiyojini qondirish kabi mavzularda katta takomillashtirishlarni amalga oshirishlari mumkin.

Quyida ishlab chiqarishda eng muhim bo’lgan 10 ta qonunlar qisqacha keltiriladi:

1. Litl qonuni

Tugallanmagan mahsulot miqdori = Bir dona mahsulotni yetkazib berish vaqti (buyurtma tushgandan to tayyor mahsulotga aylanguncha bo’lgan vaqt) x Unumdorlik (vaqt birligida ishlab chiqariladigan mahsulotlar soni).

Xuddi shu formulani ingliz tilidagi darsliklarda “Work in Progress (WIP)= Cycle Time (CT) x Throughput (TH)” ko’rinishida uchratish mumkin.

Agar korxonada unumdorlik haftasiga 100 dona mahsulot bo’lsa, ularni har birini ishlab chiqarishga 2 hafta ketsa, unda ishlab chiqarish jarayonidagi tugallanmagan mahsulotlarni umumiy miqdori 200 ga teng bo’ladi.

Unumdorlik va mahsulot yetkazib berish vaqt birligi bir xil bo’lishi shart.

Yana bir misol, eshik ishlab chiqarish jarayoni 5 ta soddalashtirilgan qadamdan iborat bo’lsin: yog’ochni kesish (1), so’ng taxta bo’laklarini yopishtirish (2), yarim tayyor mahsulotni bo’yoqlash (3), uni quritish (4) va karton korobkaga qadoqlash (5).

/uploads/ishlab-chiqish-jarayoniga-misol.webp

WIP = CTxTH
Birinchi qadamda uskuna soatiga 60 ta detal ishlab chiqarsin, ikkinchi qadam boshlanguncha har bir detal 15 daqiqadan kutishi kerak bo’lsin. Unda shu ikki qadamlar orasidagi detallarning umumiy miqdori WIP=(60/60)x15=15 taga teng bo’ladi. Bu ma’lumotni, masalan, oradagi saqlash maydonini (bufer zonasini) hisoblashda qo’llash mumkin. Agar har bir korobkaga 5 tadan detal sig’sa, unda bizga 3 ta korobka kerak bo’ladi.

CT = WIP/TH
Bo’yoqlash uskunasini oldida o’rtacha 40 ta detal turishini aniqladik deylik. Taxta bo’laklarini yopishtirish qadamidan har 2 minutda yana bitta detal yetib kelishini hisobga olsak, unda bo’yoqlashdan oldin har bir detalni kutish vaqti o’rtacha 20 daqiqaga teng bo’ladi (CT=WIP/TH=40/2=20).

TH = WIP/CT
Bizga ma’lumki, tsehda 360 ta hom-ashyoli korobkalar mavjud va har bir korobkada 5 tadan detal bor. Ishlab chiqarish tsikli kuniga 3 ta smenadan iborat bo’lsa, unda har bir smenaning kunlik ishlab chiqarish samaradorligi 600 ta detal ekanini aniqlash mumkin (TH=WIP/CT=(360x5)/3= 600).

2. Quvvat haqidagi qonun

Barqaror holatda, zavodning o’rtacha mahsulot ishlab chiqarish unumdorligi uning o’rtacha ishlab chiqarish quvvatidan qat’iy ravishda kam bo’ladi.

3. Zaxiralar haqidagi qonun

Cheklanmagan tizimda ashyo va anjom zaxiralari tinimsiz oshib boradi.

4. Jarayonning “tor joylari” haqidagi qonun

Tizimda ashyo va anjomlarni to’planib qolishi ishlab chiqarishning tor joyi yoki cheklovi mavjudligiga doim ham ishora qilavermaydi. Ruschada bu tushuncha “узкое место” deb ataladi.

5. O’zgaruvchanlik haqidagi qonun

O’zgaruvchanliklarning oshishi ishlab chiqarish tizimining unumdorligini har doim pasaytiradi. O’zgaruvchanlikka detalni o’lchov parametrlaridagi (uzunlik, o’girlik, diametri va hokazo) o’zgaruvchanlik yoki ishlab chiqarish jarayonidagi o’zgaruvchanliklarni (har xil xom ashyo yetkazib beruvchi komponentlarini ishlatish, biror qadamda har xil uskunalarni yoki ishchilarni ishlatish) misol qilib berish mumkin.

6. Bog’liqlik haqidagi qonun

Mahsulot buyurtmalari ishlab chiqarish liniyasiga qo’yilishi ularning tugatilishidan mustaqil bo’lganda, liniyaning boshidagi o’zgaruvchanlik mahsulotni yetkazib berish tsikl vaqtini liniyaning oxiridagi xuddi shunday o’zgaruvchanlikka nisbatan ko’proq oshiradi.

7. Materiallarining saqlanishi haqidagi qonun

Barqaror tizimda, uzoq muddat davomi olinganda, materiallarni tizimdan chiqib ketish tezligi shu tizimga kirish tezligiga teng bo’ladi.

8. Foydalanish ko’rsatkichi haqidagi qonun

Agar ish stantsiyasida hech qanday boshqa o’zgarish qilmasdan foydalanish ko’rsatkichi oshirilsa (masalan, 80% dan 95% gacha), o’rtacha tugallanmagan mahsulot miqdori (WIP) va uni yetkazib berish vaqti (lead time) ko’pincha eksponetsial tarzda oshadi.

9. Mahsulot partiyasi haqidagi qonun

Mahsulot ko’chirish moslamasini kutilmagan holda, uni ishlab chiqarish liniyasining biror segmentiga tegishli tsikl vaqti o’sha segmentdagi mahsulotni ko’chirish partiyasining hajmiga taxminan proportsional bo’ladi.

10. O’zgaruvchanlik bufferi haqidagi qonuni

Ishlab chiqarish tizimidagi o’zgaruvchanlikdan xom ashyo yoki tayyor mahsulot zaxiralari, ishlab chiqarish quvvati yoki qo’shimcha vaqtdan tashkil topgan kombinatsiya bilan himoyalanish mumkin.